اصول چندى در نظريات ماوراء الطبيعه ملاصدرا وجود دارد كه آنها را متمايز مىسازد و نمىتوان در اينجا كل نظريات او را برشمرد . بعضى از مهمترين اين اصول عبارتند از : وحدت ، اصالت و درجه‌بندى وجود ؛ حركت جوهرى ؛ اتحاد عاقل و معقول ؛ وجود الذهنى به گونه حالتى متمايز از وجود كه دانش را امكان‌پذير مىسازد ؛ تجريد و استقلال قدرت خيال در نفس و وجود « عالم مثال » كه تبيين استدلالى توصيفات معادشناسى مذهبى را ميسر و مقدور مىسازد « 1 » . وحدت وجود اصولا از مباحث تصوف است كه عالىترين بيان خود را در تعاليم محى الدين بن عربى و كتب او پيدا كرد . وحدت وجود معمولا در نظر آنهائى كه نمىتوانند فلسفه دنيوى و نظريه قدسى ماوراء الطبيعه را از هم تشخيص بدهند ، با اصالت وجود و يا همه در خدائى ( پانته‌ئيسم ) اشتباه مىشود « 2 » . امّا وحدت وجود چيزى نيست جز مفهوم باطنى شهادت اسلامى ، يعنى لا إله الّا اللّه كه فقط براى آنهايى آشكار مىشود كه بينش مفهوم باطنى اشياء را پيدا مىكنند . در اسلام چيزى جز توحيد موجود نيست و وحدت وجود ذات اين توحيد و لذا خود اسلام است . امّا حتى وحدت وجود هم داراى سطوحى از تفسير است . و اين جواب همان چيزى است كه در ايران معمولا بين وحدت وجود عرفا با اشاره به ابن عربى و مكتب او و وحدت وجود حكماء با اشاره به ملاصدرا و مكتب او ، تمايزى وجود دارد . براى درك اين تمايز كافى است فرآيند تدريجى را كه انسان طبق آن به درك وحدت نائل مىآيد ، مورد تحليل قرار داد . نخستين درك از اين جهان ظاهرى براى يك ذهن نافرهيخته و يا يك نفر كودك ديدن كثرت فقط كثرت است . كثرت هم بر اثر ماهيت هر چيزى است كه آن را از چيزهاى ديگر متمايز مىسازد و توجه به اين كثرت به‌عنوان يك حقيقت غائى پذيرش نظريه اصالت ماهيت است كه ميرداماد و سهروردى معروف بدان هستند ، البته اگر اعتقاد سهروردى را در باب حقيقت نور يعنى آنچه ملاصدرا آن را از آن وجود مىداند ، در نظر نگيريم . ولى اين فرزانگان وحدت را فراموش نكرده بودند كه در نظر آنها بالاتر از جهان كثرت بود ، بلكه آنها در تحليل جهان كثرت ، در ماهيت اشياء بدون در نظر گرفتن وجود آنها ، كوتاه مىآمدند . مرحله بعدى كه در هريك از اشياء موجود است بر طبق فلسفه ابن سينا مركب از وجود و ماهيت و يا ذات است و وجودى است كه حقيقت غائى است و نه ماهيت ، ولى باوجوداين اعتقاد

--> ( 1 ) - درخصوص بحث مستوفائى از اين نكات نگاه كنيد به : نصر ، « صدر الدين شيرازى » و نيز كربن ، مقدمه در Le livre des Penetrations metaphysique در Terrre Celeste ; " Mundus imaginalis ' صص 65 - 257 . ( 2 ) - شووان ، صص 56 به بعد . بوركهارت ، درآمدى بر آئين تصوف ، فصل 3 . م . لينگز ، عارفى مسلمان از سده دوازدهم ، ( لندن ، 1961 م . ) فصل 5 . نصر ، سه حكيم مسلمان ، صص 8 - 104 .